W\u015br\u00f3d dziewi\u0119tnastowiecznych dokument\u00f3w dotycz\u0105cych d\u00f3br Sienno szczeg\u00f3ln\u0105 warto\u015b\u0107 ma rozbudowany opis maj\u0105tku sporz\u0105dzony na potrzeby jego przymusowej sprzeda\u017cy. Nie by\u0142 to tekst krajoznawczy ani kronika parafialna. Urz\u0119dnik s\u0105dowy musia\u0142 mo\u017cliwie dok\u0142adnie wyliczy\u0107 nieruchomo\u015bci, grunty, zabudowania, prawa u\u017cytkowe, wyposa\u017cenie gospodarstw oraz osoby zwi\u0105zane z zaj\u0119tymi dobrami. Dzi\u0119ki temu powsta\u0142o \u017ar\u00f3d\u0142o, kt\u00f3re dzi\u015b pozwala zajrze\u0107 do Starej Wsi niemal gospodarstwo po gospodarstwie.<\/p>\n\n\n\n
Opis zosta\u0142 og\u0142oszony mi\u0119dzy innymi w \u201eDzienniku Urz\u0119dowym Gubernii Radomskiej\u201d w 1861 roku, a nast\u0119pnie powt\u00f3rzony w warszawskim \u201eDzienniku Powszechnym\u201d z 7 marca 1862 roku. Publikacje te nie s\u0105 dwoma niezale\u017cnymi \u015bwiadectwami, lecz kolejnymi drukami tego samego obwieszczenia. Najczytelniejszy tekst znajduje si\u0119 na stronach 546\u2013548 gubernialnego dziennika urz\u0119dowego.<\/p>\n\n\n\n
Zanim si\u0119gniemy do opisu samej wsi, trzeba ustali\u0107 dat\u0119, do kt\u00f3rej odnosi si\u0119 inwentarz. Obwieszczenie opublikowano dopiero po pewnym czasie, lecz zaj\u0119cia maj\u0105tku dokonano w lipcu 1859 roku. \u0179r\u00f3d\u0142o rozpoczyna\u0142o si\u0119 nast\u0119puj\u0105co:<\/p>\n\n\n\n
\n\u201ePisarz Trybuna\u0142u Cywilnego Gubernii Radomskiej w Radomiu. Og\u0142asza: \u017ce na \u017c\u0105danie Wincentego Jorda\u0144skiego, S\u0119dziego Pokoju Okr\u0119gu Sandomierskiego i jego ma\u0142\u017conki Marjanny z Kopcie\u0144skich, obojga w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br \u017burawicy, w tych\u017ce dobrach Okr\u0119gu Sandomierskim zamieszka\u0142ych, w dniach 6 (18), 7 (19), 8 (20), 9 (21), 10 (22), 11 (23), 13 (25), 14 (26), 15 (27), 16 (28), 17 (29) Lipca 1859 r. zaj\u0119te zosta\u0142y na sprzeda\u017c:<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
\nDobra ziemskie Sienno<\/strong>,
le\u017c\u0105ce w Okr\u0119gu Soleckim, Powiecie Opatowskim, Gubernii Radomskiej; a mianowicie:<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n\nW gminie Sienno<\/strong>\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Oznacza to, \u017ce zawarte w dokumencie wiadomo\u015bci przedstawiaj\u0105 stan stwierdzony podczas czynno\u015bci prowadzonych w 1859 roku. Data druku \u2013 1861 lub 1862 \u2013 nie mo\u017ce by\u0107 automatycznie traktowana jako data sporz\u0105dzenia wszystkich wykaz\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Dokument nie jest r\u00f3wnie\u017c spisem ludno\u015bci w dzisiejszym rozumieniu. Nie wymienia wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w, dzieci, s\u0142u\u017cby ani os\u00f3b nieposiadaj\u0105cych praw do gospodarstw. Jego autor interesowa\u0142 si\u0119 przede wszystkim tym, co stanowi\u0142o cz\u0119\u015b\u0107 zaj\u0119tych d\u00f3br, kto u\u017cytkowa\u0142 grunty i budynki oraz jakie \u015bwiadczenia lub zapomogi dworskie by\u0142y zwi\u0105zane z poszczeg\u00f3lnymi gospodarstwami.<\/p>\n\n\n\n
\u201eWie\u015b Stara Wie\u015b\u201d \u2013 zabudowa i grunty<\/h2>\n\n\n\n
W urz\u0119dowym opisie u\u017cyto charakterystycznej, pozornie powt\u00f3rzonej formu\u0142y \u201eWie\u015b Stara Wie\u015b\u201d. Pierwszy cz\u0142on okre\u015bla\u0142 kategori\u0119 osady, drugi by\u0142 jej w\u0142a\u015bciw\u0105 nazw\u0105. Opis rozpoczyna si\u0119 od \u015bladu po nieistniej\u0105cym ju\u017c obiekcie gospodarczym \u2013 ku\u017ani. Nast\u0119pnie urz\u0119dnik przechodzi do szczeg\u00f3\u0142owego wyliczenia zabudowy:<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eWie\u015b Stara Wie\u015b, to jest: plac dworski po rozebranej ku\u017ani, rozleg\u0142y oko\u0142o pr. 50; zabudowania w\u0142o\u015bcian nale\u017c\u0105cych do folwarku Sienna, jako to: cha\u0142up 21, z kt\u00f3rych jedna niesko\u0144czona, stod\u00f3\u0142 17, ob\u00f3r 15, z kt\u00f3rych jedna niesko\u0144czona, chlew\u00f3w 12; zabudowania w\u0142o\u015bcian nale\u017c\u0105cych do folwarku Tarn\u00f3wka, jako to: cha\u0142up 5, stod\u00f3\u0142 dwie, z kt\u00f3rych jedna niesko\u0144czona, ob\u00f3r dwie, wszystkie te budowle drewniane; ogrody w\u0142o\u015bcian nale\u017c\u0105cych do folwarku Sienna, z placami w siedliskach, obszerne oko\u0142o mor. 108; a ogrody w\u0142o\u015bcian nale\u017c\u0105cych do folwarku Tarn\u00f3wka, \u0142\u0105cznie z placami w siedliskach, obszerne oko\u0142o mor. 32; grunta orne wszystkich w\u0142o\u015bcian powy\u017cszych, razem na osad 35, obszerne oko\u0142o mor. 1120; \u0142\u0105ki tych\u017ce wszystkich w\u0142o\u015bcian obszerne oko\u0142o mor. 57, pr. 250\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Ju\u017c ten fragment pokazuje, \u017ce Stara Wie\u015b nie by\u0142a jednolit\u0105 jednostk\u0105 gospodarcz\u0105. Cz\u0119\u015b\u0107 jej mieszka\u0144c\u00f3w i zabudowa\u0144 przyporz\u0105dkowano folwarkowi Sienno, cz\u0119\u015b\u0107 za\u015b folwarkowi Tarn\u00f3wek. Do pierwszej grupy zaliczono 21 cha\u0142up, 17 stod\u00f3\u0142, 15 ob\u00f3r i 12 chlew\u00f3w. Do drugiej \u2013 pi\u0119\u0107 cha\u0142up, dwie stodo\u0142y i dwie obory. Wszystkie wymienione budynki by\u0142y drewniane.<\/p>\n\n\n\n
\u0141\u0105cznie \u017ar\u00f3d\u0142o wskazuje wi\u0119c 26 cha\u0142up, 19 stod\u00f3\u0142 i 17 ob\u00f3r. Nie wszystkie budowle by\u0142y uko\u0144czone. Jedna cha\u0142upa, jedna obora i jedna ze stod\u00f3\u0142 znajdowa\u0142y si\u0119 jeszcze w budowie lub pozostawa\u0142y niedoko\u0144czone.<\/p>\n\n\n\n
Wa\u017cna jest r\u00f3wnie\u017c wielko\u015b\u0107 grunt\u00f3w. Ogrody i place siedliskowe przypisane mieszka\u0144com zale\u017cnym od folwarku Sienno zajmowa\u0142y oko\u0142o 108 m\u00f3rg, a te zwi\u0105zane z Tarn\u00f3wkiem \u2013 oko\u0142o 32 m\u00f3rg. Grunty orne trzydziestu pi\u0119ciu osad mia\u0142y \u0142\u0105cznie oko\u0142o 1120 m\u00f3rg, natomiast \u0142\u0105ki oko\u0142o 57 m\u00f3rg i 250 pr\u0119t\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
W jednym z p\u00f3\u017aniejszych przedruk\u00f3w uk\u0142ad liczb zosta\u0142 zaburzony na granicy wierszy i mo\u017ce sugerowa\u0107 inn\u0105 kolejno\u015b\u0107 danych. Czytelniejszy druk gubernialny nie pozostawia jednak w\u0105tpliwo\u015bci: 1120 m\u00f3rg odnosi\u0142o si\u0119 do grunt\u00f3w ornych, natomiast 57 m\u00f3rg i 250 pr\u0119t\u00f3w do \u0142\u0105k<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n
Co oznacza\u0142o \u201etrzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 osad\u201d?<\/h2>\n\n\n\n
S\u0142owa \u201erazem na osad 35\u201d nie oznaczaj\u0105 trzydziestu pi\u0119ciu odr\u0119bnych wsi ani trzydziestu pi\u0119ciu nazwanych przysi\u00f3\u0142k\u00f3w. \u201eOsada\u201d by\u0142a tutaj jednostk\u0105 gospodarcz\u0105 \u2013 gospodarstwem lub wydzielonym zespo\u0142em grunt\u00f3w u\u017cytkowanym przez rodzin\u0119 w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Nie mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce ka\u017cdej z trzydziestu pi\u0119ciu osad odpowiada dok\u0142adnie jedno nazwisko w dalszym wykazie. Dokument wymienia dziewi\u0119tnastu w\u0142o\u015bcian i opiekun\u00f3w zwi\u0105zanych z zasadniczymi gospodarstwami, a nast\u0119pnie osobno grup\u0119 ogrodziarzy. Cz\u0119\u015b\u0107 grunt\u00f3w mog\u0142a by\u0107 nieobsadzona, dzielona mi\u0119dzy krewnych albo u\u017cytkowana w ramach innych praw. Urz\u0119dowy opis nie wyja\u015bnia szczeg\u00f3\u0142owo, jak trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 jednostek gruntowych rozdzielono pomi\u0119dzy wszystkie wymienione osoby.<\/p>\n\n\n\n
Nazwiska mieszka\u0144c\u00f3w<\/h2>\n\n\n\n
Po danych o zabudowie i powierzchni grunt\u00f3w urz\u0119dnik wymieni\u0142 gospodarzy. Jest to najcenniejsza cz\u0119\u015b\u0107 dokumentu, poniewa\u017c przywraca nazwiska konkretnych ludzi zamieszkuj\u0105cych Star\u0105 Wie\u015b u schy\u0142ku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku:<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eW\u0142o\u015bcianie ci s\u0105: J\u00f3zef Wawrzak, Jacek Chucha\u0142a, Jan Grala, B\u0142a\u017cej Przydatek, Miko\u0142aj Borowiecki, Stanis\u0142aw Zi\u0119ba, Karol Kwiatkowski, Miko\u0142aj Sa\u0142ek, Ignacy Kucharczyk, Mateusz Pora, Jan Zi\u0119ta\u0142a, Pawe\u0142 Kurek, Marcin Kucharczyk, Stanis\u0142aw Borek, Antoni Ulikowski, Rozalia Poprzeczkowa, wdowa, jako matka i opiekunka ma\u0142oletnich dzieci swych Jana syna, J\u00f3zefy, Katarzyny i Antoniny c\u00f3rek, Wojciech Kurek, Antoni Kurek i Maciej Pastuszka\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
W wykazie znajduj\u0105 si\u0119 zatem:<\/p>\n\n\n\n
J\u00f3zef Wawrzak, Jacek Chucha\u0142a, Jan Grala, B\u0142a\u017cej Przydatek, Miko\u0142aj Borowiecki, Stanis\u0142aw Zi\u0119ba, Karol Kwiatkowski, Miko\u0142aj Sa\u0142ek, Ignacy Kucharczyk, Mateusz Pora, Jan Zi\u0119ta\u0142a, Pawe\u0142 Kurek, Marcin Kucharczyk, Stanis\u0142aw Borek, Antoni Ulikowski, Rozalia Poprzeczkowa, Wojciech Kurek, Antoni Kurek i Maciej Pastuszka.<\/p>\n\n\n\n
Nie jest to jednak zwyk\u0142a lista nazwisk. Przy Rozalii Poprzeczkowej dokument zaznacza jej pozycj\u0119 prawn\u0105. By\u0142a wdow\u0105, a jednocze\u015bnie matk\u0105 i opiekunk\u0105 ma\u0142oletnich dzieci: Jana, J\u00f3zefy, Katarzyny i Antoniny. W post\u0119powaniu dotycz\u0105cym praw maj\u0105tkowych nie wyst\u0119powa\u0142a wi\u0119c wy\u0142\u0105cznie we w\u0142asnym imieniu, ale reprezentowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c dzieci.<\/p>\n\n\n\n
Warto tak\u017ce zauwa\u017cy\u0107 powtarzaj\u0105ce si\u0119 nazwiska. W\u015br\u00f3d gospodarzy znajdowali si\u0119 Pawe\u0142, Wojciech i Antoni Kurkowie, a tak\u017ce Ignacy i Marcin Kucharczykowie. Nie mo\u017cna na podstawie samego dokumentu przes\u0105dza\u0107, czy byli bra\u0107mi, kuzynami czy tylko nosili te same nazwiska. Wykaz tworzy jednak konkretny punkt wyj\u015bcia do dalszych poszukiwa\u0144 w ksi\u0119gach metrykalnych parafii Sienno i aktach stanu cywilnego.<\/p>\n\n\n\n
Zasiewy, sprz\u0119\u017caj i narz\u0119dzia nale\u017c\u0105ce do \u201eza\u0142ogi dworskiej\u201d<\/h2>\n\n\n\n
Po nazwiskach w\u0142o\u015bcian pojawia si\u0119 informacja o tak zwanych za\u0142ogach dworskich:<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eMaj\u0105 oni za\u0142ogi dworskie, jako to: w zasiewach ka\u017cdy \u017cyta ozimego kor. 5, owsa kor. 3, j\u0119czmienia kor. 1\u00bd, grochu kor. \u00bd, fundusz na sprz\u0119\u017caj ka\u017cdy po rs. 22 kop. 50, oraz ka\u017cdy w\u00f3z 1, p\u0142ug 1, bron 2\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Okre\u015blenie \u201eza\u0142oga dworska\u201d nie oznacza\u0142o grupy ludzi ani formacji wojskowej. Chodzi\u0142o o sk\u0142adniki przekazywane lub pozostawiane przez dw\u00f3r gospodarstwom w\u0142o\u015bcia\u0144skim, aby mog\u0142y prowadzi\u0107 produkcj\u0119 roln\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Ka\u017cdemu z wymienionych gospodarzy przypisano:<\/p>\n\n\n\n
\n
- pi\u0119\u0107 korc\u00f3w \u017cyta ozimego,<\/li>\n\n\n\n
- trzy korce owsa,<\/li>\n\n\n\n
- p\u00f3\u0142tora korca j\u0119czmienia,<\/li>\n\n\n\n
- p\u00f3\u0142 korca grochu,<\/li>\n\n\n\n
- 22 ruble i 50 kopiejek na zakup lub utrzymanie sprz\u0119\u017caju,<\/li>\n\n\n\n
- jeden w\u00f3z,<\/li>\n\n\n\n
- jeden p\u0142ug,<\/li>\n\n\n\n
- dwie brony.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
Wyliczenie to pokazuje zale\u017cno\u015b\u0107 gospodarstw od folwarku. W\u0142o\u015bcianie u\u017cytkowali grunty i posiadali w\u0142asne zabudowania, ale cz\u0119\u015b\u0107 podstawowego wyposa\u017cenia produkcyjnego oraz materia\u0142 siewny pozostawa\u0142y zwi\u0105zane z dworem. Przy sprzeda\u017cy maj\u0105tku nale\u017ca\u0142o wi\u0119c okre\u015bli\u0107 nie tylko ziemi\u0119 i budynki, lecz tak\u017ce te zasoby, poniewa\u017c stanowi\u0142y element praw i obowi\u0105zk\u00f3w przechodz\u0105cych na kolejnego w\u0142a\u015bciciela.<\/p>\n\n\n\n
\u0179r\u00f3d\u0142o nie m\u00f3wi, czy gospodarze otrzymywali wymienione kwoty i ziarno corocznie, czy te\u017c by\u0142y to trwa\u0142e zasoby przypisane do osad i podlegaj\u0105ce zwrotowi. Nie podaje r\u00f3wnie\u017c, jaka cz\u0119\u015b\u0107 sprz\u0119tu by\u0142a faktycznie w\u0142asno\u015bci\u0105 w\u0142o\u015bcian. Mo\u017cna natomiast stwierdzi\u0107, \u017ce dw\u00f3r mia\u0142 obowi\u0105zek zapewni\u0107 ka\u017cdemu gospodarstwu podobny zestaw podstawowych \u015brodk\u00f3w produkcji.<\/p>\n\n\n\n
Ogrodziarze ze Starej Wsi<\/h2>\n\n\n\n
Po gospodarzach posiadaj\u0105cych wi\u0119ksze osady dokument wymienia ogrodziarzy. By\u0142a to grupa dysponuj\u0105ca mniejszym area\u0142em, przede wszystkim ogrodem i cha\u0142up\u0105, czasem tak\u017ce fragmentem gruntu pozosta\u0142ym po opuszczonym gospodarstwie.<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eOgrodziarze do folwarku Sienna nale\u017c\u0105cy, maj\u0105cy ogrody i grunta w pustych po w\u0142o\u015bcia\u0144skich, i cha\u0142upy z wymienionych wy\u017cej, s\u0105: Antoni Kosno, Kacper Mistal, Agata Kosno wdowa po Janie, opiekunka g\u0142\u00f3wna ma\u0142oletniego Franciszka Kosno, i Franciszek Sawicki; ogrodziarze za\u015b do folwarku Tarn\u00f3wka nale\u017c\u0105cy s\u0105: Benedykt Zgudowski, Walenty Poprzeczka, Stanis\u0142aw Dziadczyk, Marcin Sta\u0144czyk, Antoni Salomon\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Do folwarku Sienno nale\u017celi zatem:<\/p>\n\n\n\n
\n
- Antoni Kosno,<\/li>\n\n\n\n
- Kacper Mistal,<\/li>\n\n\n\n
- Agata Kosno,<\/li>\n\n\n\n
- Franciszek Sawicki.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
Agata Kosno by\u0142a wdow\u0105 po Janie i opiekunk\u0105 ma\u0142oletniego Franciszka Kosno. Podobnie jak w przypadku Rozalii Poprzeczkowej, dokument ujawnia nie tylko nazwisko, ale r\u00f3wnie\u017c sytuacj\u0119 rodzinn\u0105 i prawn\u0105 kobiety.<\/p>\n\n\n\n
Do folwarku Tarn\u00f3wka nale\u017celi:<\/p>\n\n\n\n
\n
- Benedykt Zgudowski,<\/li>\n\n\n\n
- Walenty Poprzeczka,<\/li>\n\n\n\n
- Stanis\u0142aw Dziadczyk,<\/li>\n\n\n\n
- Marcin Sta\u0144czyk,<\/li>\n\n\n\n
- Antoni Salomon.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
\u0141\u0105cznie obok dziewi\u0119tnastu wymienionych wcze\u015bniej w\u0142o\u015bcian \u017ar\u00f3d\u0142o podaje nazwiska dziewi\u0119ciu ogrodziarzy. Nie mo\u017cna jednak po prostu doda\u0107 tych dw\u00f3ch liczb i uzna\u0107, \u017ce poznali\u015bmy w\u0142a\u015bcicieli dwudziestu o\u015bmiu spo\u015br\u00f3d trzydziestu pi\u0119ciu osad. Ogrodziarze u\u017cytkowali mi\u0119dzy innymi \u201egrunta w pustych po w\u0142o\u015bcia\u0144skich\u201d, mogli zatem zajmowa\u0107 cz\u0119\u015bci dawnych osad bez przejmowania pe\u0142nych praw i obowi\u0105zk\u00f3w zwi\u0105zanych z gospodarstwem rolnym.<\/p>\n\n\n\n
Stara Wie\u015b podzielona mi\u0119dzy folwarki<\/h2>\n\n\n\n
Dalsze partie inwentarza pokazuj\u0105, \u017ce grunty Starej Wsi wchodzi\u0142y w sk\u0142ad r\u00f3\u017cnych zespo\u0142\u00f3w folwarcznych. Szczeg\u00f3lnie du\u017co ziemi przypisano do Tarn\u00f3wka:<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eFolwark Tarn\u00f3wek, to jest: dw\u00f3r, kloaka drewniane, piwnica murowana, studnia cembrowana drzewem, dom stary folwark, dom drugi, wozownia, chlewiki 4 pod jednym dachem, owczarnia, stajnie, wo\u0142ownia i obora stanowi\u0105ce jedn\u0105 budowl\u0119, spichrz w s\u0142upy murowane, spichrz drugi, stod\u00f3\u0142 5, szopa na siano, budynek na gorzelni\u0105, cha\u0142upa czworak, wszystkie te budowle drewniane [\u2026] o\u015bm dzia\u0142k\u00f3w w\u0142o\u015bcia\u0144skich w Starej Wsi obok siebie le\u017c\u0105cych, obszerne og\u00f3\u0142em oko\u0142o mor. 256, wymienione ju\u017c wy\u017cej mi\u0119dzy gruntami wsi Starej Wsi; \u0142\u0105ka obszerna oko\u0142o mor. 30, \u0142\u0105ki w\u0142o\u015bcia\u0144skie w Starej Wsi stanowi\u0105ce jeden kawa\u0142ek rozleg\u0142y oko\u0142o mor. 13, wymienione ju\u017c w og\u00f3le \u0142\u0105k Starej Wsi\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Osiem s\u0105siaduj\u0105cych ze sob\u0105 dzia\u0142\u00f3w w\u0142o\u015bcia\u0144skich mia\u0142o zajmowa\u0107 oko\u0142o 256 m\u00f3rg. Do folwarku Tarn\u00f3wek nale\u017ca\u0142 tak\u017ce jeden kawa\u0142ek \u0142\u0105k w\u0142o\u015bcia\u0144skich Starej Wsi o powierzchni oko\u0142o 13 m\u00f3rg. Urz\u0119dnik podkre\u015bli\u0142, \u017ce grunty te zosta\u0142y ju\u017c wcze\u015bniej uwzgl\u0119dnione w og\u00f3lnym bilansie Starej Wsi. Nie wolno wi\u0119c dodawa\u0107 256 m\u00f3rg i 13 m\u00f3rg po raz drugi do wykazanych wcze\u015bniej 1120 m\u00f3rg p\u00f3l oraz 57 m\u00f3rg i 250 pr\u0119t\u00f3w \u0142\u0105k.<\/p>\n\n\n\n
Dalej czytamy:<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eFolwark i Wie\u015b Tarn\u00f3wek, z cz\u0119\u015bci\u0105 Starej Wsi wy\u017cej wymienion\u0105, posiadane s\u0105 przez Romana Jeli\u0144skiego, prawem dzier\u017cawy\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Roman Jeli\u0144ski nie by\u0142 zatem w\u0142a\u015bcicielem tych ziem, ale ich dzier\u017cawc\u0105. Korzysta\u0142 z folwarku i wsi Tarn\u00f3wek wraz z przypisan\u0105 do nich cz\u0119\u015bci\u0105 Starej Wsi.<\/p>\n\n\n\n
Jeszcze inny fragment dawnego area\u0142u Starej Wsi znalaz\u0142 si\u0119 w dzier\u017cawie folwarku Olech\u00f3w:<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eNiwa zwana od Czarnego lasu, obszerna oko\u0142o mor. 40, niwa zwana \u015arednia obszerna oko\u0142o mor. 40, niwa zwana ko\u0142o Go\u015bci\u0144ca, obszerna oko\u0142o mor. 30, grunt zwany P\u00f3\u0142\u0142ankiem obszerny oko\u0142o mor. 10, nale\u017c\u0105cy do grunt\u00f3w pow\u0142o\u015bcia\u0144skich Starej Wsi, dodany do dzier\u017cawy folwarku Olechowa\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
\u201eP\u00f3\u0142\u0142anek\u201d obejmuj\u0105cy oko\u0142o dziesi\u0119ciu m\u00f3rg nale\u017ca\u0142 pierwotnie do grunt\u00f3w pow\u0142o\u015bcia\u0144skich Starej Wsi, lecz zosta\u0142 w\u0142\u0105czony do dzier\u017cawy Olechowa. Okre\u015blenie \u201epow\u0142o\u015bcia\u0144skie\u201d wskazuje, \u017ce by\u0142a to ziemia wcze\u015bniej zwi\u0105zana z gospodarstwem ch\u0142opskim, kt\u00f3ra nast\u0119pnie przesz\u0142a do bezpo\u015bredniego u\u017cytkowania folwarcznego.<\/p>\n\n\n\n
Co dokument m\u00f3wi o spo\u0142eczno\u015bci Starej Wsi?<\/h2>\n\n\n\n
Inwentarz pokazuje miejscowo\u015b\u0107 wi\u0119ksz\u0105 i bardziej z\u0142o\u017con\u0105, ni\u017c mo\u017cna by\u0142oby przypuszcza\u0107 na podstawie samej nazwy. Stara Wie\u015b posiada\u0142a 35 osad rolnych i rozleg\u0142y area\u0142 p\u00f3l. Zabudowa by\u0142a ca\u0142kowicie drewniana. Opr\u00f3cz wi\u0119kszych gospodarzy mieszkali tu ogrodziarze, korzystaj\u0105cy z mniejszych dzia\u0142ek, ogrod\u00f3w i opuszczonych grunt\u00f3w w\u0142o\u015bcia\u0144skich.<\/p>\n\n\n\n
Wie\u015b pozostawa\u0142a organizacyjnie podzielona mi\u0119dzy folwarki Sienno i Tarn\u00f3wek, a cz\u0119\u015b\u0107 dawnych grunt\u00f3w w\u0142o\u015bcia\u0144skich przy\u0142\u0105czono r\u00f3wnie\u017c do Olechowa. Mieszka\u0144cy nie tworzyli zatem grupy podporz\u0105dkowanej jednemu, wyra\u017anie wydzielonemu folwarkowi. Ich powinno\u015bci i prawa zale\u017ca\u0142y od tego, do kt\u00f3rej cz\u0119\u015bci d\u00f3br przypisano konkretn\u0105 osad\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Najcenniejsze s\u0105 nazwiska. Urz\u0119dowy wykaz pozwala odnale\u017a\u0107 rodziny Wawrzak\u00f3w, Chucha\u0142\u00f3w, Gral\u00f3w, Przydatk\u00f3w, Borowieckich, Zi\u0119b\u00f3w, Kwiatkowskich, Sa\u0142k\u00f3w, Kucharczyk\u00f3w, Por\u00f3w, Zi\u0119ta\u0142\u00f3w, Kurk\u00f3w, Bork\u00f3w, Ulikowskich, Poprzeczk\u00f3w i Pastuszk\u00f3w. W\u015br\u00f3d ogrodziarzy pojawiaj\u0105 si\u0119 Kosnowie, Mistalowie, Sawiccy, Zgudowscy, Dziadczykowie, Sta\u0144czykowie i Salomonowie.<\/p>\n\n\n\n
Dokument zachowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c imiona dzieci dw\u00f3ch wd\u00f3w. Rozalia Poprzeczkowa reprezentowa\u0142a Jana, J\u00f3zef\u0119, Katarzyn\u0119 i Antonin\u0119, natomiast Agata Kosno \u2013 ma\u0142oletniego Franciszka. Te kr\u00f3tkie informacje mog\u0105 mie\u0107 szczeg\u00f3lne znaczenie dla bada\u0144 genealogicznych, poniewa\u017c pomagaj\u0105 po\u0142\u0105czy\u0107 nazwiska z konkretnymi rodzinami oraz wskazuj\u0105, \u017ce ojcowie dzieci zmarli przed sporz\u0105dzeniem opisu.<\/p>\n\n\n\n
Granice poznania<\/h2>\n\n\n\n
Mimo wyj\u0105tkowej szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci \u017ar\u00f3d\u0142o nie odpowiada na wszystkie pytania. Nie podaje wieku gospodarzy, liczby os\u00f3b w poszczeg\u00f3lnych domach, wielko\u015bci ka\u017cdej osady ani dok\u0142adnego zakresu pa\u0144szczyzny. Nie wiadomo tak\u017ce, ilu mieszka\u0144c\u00f3w nie zosta\u0142o wymienionych, poniewa\u017c nie posiadali praw do grunt\u00f3w lub zabudowa\u0144.<\/p>\n\n\n\n
Nie mo\u017cna traktowa\u0107 tego wykazu jako pe\u0142nej listy ludno\u015bci Starej Wsi. Jest to raczej spis podmiot\u00f3w gospodarczych i prawnych<\/strong>, kt\u00f3rych sytuacja mia\u0142a znaczenie przy sprzeda\u017cy maj\u0105tku. W\u0142a\u015bnie ta cecha czyni go jednak \u017ar\u00f3d\u0142em niezwyk\u0142ym. W oficjalnym, suchym j\u0119zyku zachowa\u0142 obraz wsi z jej cha\u0142upami, stodo\u0142ami, polami, narz\u0119dziami, zasiewami oraz nazwiskami ludzi, kt\u00f3rzy na kilka lat przed uw\u0142aszczeniem 1864 roku \u017cyli i pracowali pod Siennem.<\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\nPodstawa \u017ar\u00f3d\u0142owa<\/h3>\n\n\n\n
\n
- \u201eDziennik Urz\u0119dowy Gubernii Radomskiej\u201d<\/strong>, 1861, nr 37, s. 546\u2013548, obwieszczenie Pisarza Trybuna\u0142u Cywilnego Gubernii Radomskiej dotycz\u0105ce przymusowej sprzeda\u017cy d\u00f3br ziemskich Sienno.<\/li>\n\n\n\n
- \u201eDziennik Powszechny. Pismo Urz\u0119dowe, Polityczne i Naukowe\u201d<\/strong>, nr 53 z 7 marca 1862 r., s. 212, ponowny druk obwieszczenia dotycz\u0105cego d\u00f3br Sienno.<\/li>\n<\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Stara Wie\u015b pod Siennem. Trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 osad i nazwiska ich mieszka\u0144c\u00f3w W\u015br\u00f3d dziewi\u0119tnastowiecznych dokument\u00f3w dotycz\u0105cych d\u00f3br Sienno szczeg\u00f3ln\u0105 warto\u015b\u0107 ma […]<\/p>\n","protected":false},"author":893,"featured_media":65120,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_oasis_is_in_workflow":0,"_oasis_original":0,"inline_featured_image":false,"site-sidebar-layout":"default","site-content-layout":"","ast-site-content-layout":"default","site-content-style":"default","site-sidebar-style":"default","ast-global-header-display":"","ast-banner-title-visibility":"","ast-main-header-display":"","ast-hfb-above-header-display":"","ast-hfb-below-header-display":"","ast-hfb-mobile-header-display":"","site-post-title":"","ast-breadcrumbs-content":"","ast-featured-img":"","footer-sml-layout":"","ast-disable-related-posts":"","theme-transparent-header-meta":"","adv-header-id-meta":"","stick-header-meta":"","header-above-stick-meta":"","header-main-stick-meta":"","header-below-stick-meta":"","astra-migrate-meta-layouts":"set","ast-page-background-enabled":"default","ast-page-background-meta":{"desktop":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"ast-content-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"_themeisle_gutenberg_block_has_review":false,"footnotes":""},"categories":[42,142],"tags":[],"class_list":["post-65112","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","category-regionalne-ciekawostki"],"acf":[],"featured_image_urls_v2":{"full":["https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/wp-content\/uploads\/sites\/20\/2026\/07\/Sienno_Stara_Wies_www.png",350,350,false],"thumbnail":["https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/wp-content\/uploads\/sites\/20\/2026\/07\/Sienno_Stara_Wies_www-150x150.png",150,150,true],"medium":["https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/wp-content\/uploads\/sites\/20\/2026\/07\/Sienno_Stara_Wies_www-300x300.png",300,300,true],"medium_large":["https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/wp-content\/uploads\/sites\/20\/2026\/07\/Sienno_Stara_Wies_www.png",350,350,false],"large":["https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/wp-content\/uploads\/sites\/20\/2026\/07\/Sienno_Stara_Wies_www.png",350,350,false],"1536x1536":["https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/wp-content\/uploads\/sites\/20\/2026\/07\/Sienno_Stara_Wies_www.png",350,350,false],"2048x2048":["https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/wp-content\/uploads\/sites\/20\/2026\/07\/Sienno_Stara_Wies_www.png",350,350,false],"img-1100-450":["https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/wp-content\/uploads\/sites\/20\/2026\/07\/Sienno_Stara_Wies_www.png",350,350,false],"img-1120-800":["https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/wp-content\/uploads\/sites\/20\/2026\/07\/Sienno_Stara_Wies_www.png",350,350,false],"img-870-440":["https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/wp-content\/uploads\/sites\/20\/2026\/07\/Sienno_Stara_Wies_www.png",350,350,false],"img-850-600":["https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/wp-content\/uploads\/sites\/20\/2026\/07\/Sienno_Stara_Wies_www.png",350,350,false],"img-480-380":["https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/wp-content\/uploads\/sites\/20\/2026\/07\/Sienno_Stara_Wies_www.png",350,350,false],"img-300-225":["https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/wp-content\/uploads\/sites\/20\/2026\/07\/Sienno_Stara_Wies_www-300x225.png",300,225,true],"img-540-700":["https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/wp-content\/uploads\/sites\/20\/2026\/07\/Sienno_Stara_Wies_www.png",350,350,false],"img-75-75":["https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/wp-content\/uploads\/sites\/20\/2026\/07\/Sienno_Stara_Wies_www-75x75.png",75,75,true],"menu-24x24":["https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/wp-content\/uploads\/sites\/20\/2026\/07\/Sienno_Stara_Wies_www-24x24.png",24,24,true],"menu-36x36":["https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/wp-content\/uploads\/sites\/20\/2026\/07\/Sienno_Stara_Wies_www-36x36.png",36,36,true],"menu-48x48":["https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/wp-content\/uploads\/sites\/20\/2026\/07\/Sienno_Stara_Wies_www-48x48.png",48,48,true]},"post_excerpt_stackable_v2":"
Stara Wie\u015b pod Siennem. Trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 osad i nazwiska ich mieszka\u0144c\u00f3w W\u015br\u00f3d dziewi\u0119tnastowiecznych dokument\u00f3w dotycz\u0105cych d\u00f3br Sienno szczeg\u00f3ln\u0105 warto\u015b\u0107 ma rozbudowany opis maj\u0105tku sporz\u0105dzony na potrzeby jego przymusowej sprzeda\u017cy. Nie by\u0142 to tekst krajoznawczy ani kronika parafialna. Urz\u0119dnik s\u0105dowy musia\u0142 mo\u017cliwie dok\u0142adnie wyliczy\u0107 nieruchomo\u015bci, grunty, zabudowania, prawa u\u017cytkowe, wyposa\u017cenie gospodarstw oraz osoby zwi\u0105zane z zaj\u0119tymi dobrami. Dzi\u0119ki temu powsta\u0142o \u017ar\u00f3d\u0142o, kt\u00f3re dzi\u015b pozwala zajrze\u0107 do Starej Wsi niemal gospodarstwo po gospodarstwie. Opis zosta\u0142 og\u0142oszony mi\u0119dzy innymi w \u201eDzienniku Urz\u0119dowym Gubernii Radomskiej\u201d w 1861 roku, a nast\u0119pnie powt\u00f3rzony w warszawskim \u201eDzienniku Powszechnym\u201d z 7 marca 1862 roku. Publikacje te nie s\u0105…<\/p>\n","category_list_v2":"Aktualno\u015bci<\/a>, Regionalne ciekawostki<\/a>","author_info_v2":{"name":"Zbigniew Trysi\u0144ski","url":"https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/uk\/author\/ztrysinski\/"},"comments_num_v2":"0 \u043a\u043e\u043c\u0435\u043d\u0442\u0430\u0440\u0456\u0432","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/uk\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/65112","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/uk\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/uk\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/uk\/wp-json\/wp\/v2\/users\/893"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/uk\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=65112"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/uk\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/65112\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":65254,"href":"https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/uk\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/65112\/revisions\/65254"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/uk\/wp-json\/wp\/v2\/media\/65120"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/uk\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=65112"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/uk\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=65112"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/lipsko.bibliotekapedagogiczna.pl\/uk\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=65112"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}